Май

Общество

Рэдакцыя прапануе чытачам, аматарам і прыхільнікам прыроды новую і адначасова добра забытую старую рубрыку “Акно ў прыроду”. За аснову ўзяты каляндарны год: кожны месяц у матэрыяле пастараемся падрабязна апісаць прыродныя з’явы, феналагічныя назіранні, якія будуць перамяжоўвацца вытрымкамі з вершаў беларускіх паэтаў, паданнямі, міфамі, прыказкамі, прымаўкамі, характэрнымі для гэтага месяца.

Звяртаемся да чытачоў: далучайцеся да справы і дасылайце ў рэдакцыю свае лісты з назіраннямі і ўражаннямі пра цікавыя, незвычайныя і рэдкія праяўленні ў прыродзе. Вы дапаможаце нам разам стварыць своеасаблівы банк даных аб прыродных з’явах, якія ўласцівы менавіта Валожыншчыне.

МАЙ                      

У травень будзе мужык управен.

Прыйшоў май – скаціну ў поле пхай.

Май зямлю грэе, сіверам вее.

Май халодны – не будзеш галодны.

Мокра ў маі – будуць пышныя караваі.

Як у маі суха, то падцягвай бруха.

Майская трава галоднага корміць.

Грымоты ў маю спрыяюць ураджаю.

Май – і пад кустом рай.

Май халодны, год хлебародны.

СЫМОН-МУЗЫКА

(урывак з паэмы)

Быў якраз пачатак мая.

Ну й была тады вясна!

Ось такая, што бывае

Можа ў сотні лет адна!

Было ў меру ўсё і ў пору:

Дожджык пройдзе, зноў цяпло,

Травы, краскі гнала ўгору

На прасторы, на святло…

А дзянёчак як настане,

Тая ранічка вясны!

Кропля роскі на каптане

Блеск запальвае дзіўны:

У ёй зорчын смех блукае,

І вясёлкі ў ёй дрыжаць,

А лес радасцю гукае,

Шчасцем вее сенажаць.

А вакол так ціха-гожа,

А паслухаеш – чутно,

Як расце трава і збожжа –

Нівак свежае руно.

І з зямлі празрыстым парам

К небу ўзносіцца туман,

Як малітва сонцу, хмарам,

І дрыжыць, гарыць пажарам

Скат узгоркаў і курган.

Ну, вясна была на дзіва.

Якуб КОЛАС

 

У сучаснай беларускай літаратурнай мове назве месяца май адпавядае старажытнабеларуская травень, якая паходзіць ад слова “трава”, бо ў гэтым, пятым, месяцы года зямля пакрываецца зеленню – травой. Такое найменне захавалася не толькі ў старажытных пісьмовых крыніцах, але і ў вуснай народнай творчасці. Май – адзіная ў нас назва, узятая з лацінскай мовы. Па паданні, май сваю назву атрымаў ад Майі, дачкі Атланта, маці Бога гандлю Меркурыя.

ПРЫРОДНЫЯ З’ЯВЫ

На май прыпадае трэці падсезон – разгар вясны: цягнецца ўвесь месяц і першыя дні чэрвеня. Сярэднямесячная тэмпература паветра – вышэй за 10 градусаў цяпла. Колькасць сонечных дзён – 15-18. Раздаецца першы гром. Пасля цёплага дажджу на небе з’яўляецца першая рознакаляровая вясёлка. Але бывае, што вяртаюцца і халады, начныя замаразкі ў маі – звычайная з’ява. У некаторых раёнах на нізкіх глебах паверхня пры паніжэнні тэмпературы астывае ніжэй за нуль. У маі, часцей чым у іншым месяцы года, выпадае град, можа нават выпасці на некалькі дзён снег. Пра такія майскія з’явы людзі гаварылі: “У май каню сена дай, а сам на печ уцякай”.

Май – апошні месяц вясны, месяц песень, гняздоўя і бурнай зеляніны. Вясна ў гэты час раскрываецца ва ўсёй сваёй непаўторнай прыгажосці, напаўняючы наваколле разнастайнасцю фарбаў, гукаў, пахаў. Маляўнічая палітра мая, як загадкавы чараўнік, раскладае ўсё навокал на колеры: рэзкія, свежыя, без паўтаноў – зялёны і блакітны, жоўты і аранжавы, сіні і пунсовы – усіх не пералічыць. Нават у пахмурны дзень майская зеляніна шматтраўя не згасае.

Май у час цвіцення многіх дрэў і кустоў дорыць сапраўдныя цуды – прыгажосць ад цвіцення садоў непаўторная! Амаль што адначасова ў нізінах каля рэчак і азёр зацвітае чаромха – яе цвіценне звычайна супадае з надыходам апошняй хвалі халадоў. У народзе яны так і называюцца – “чаромхавыя халады”. Праз 7-10 дзён пачынае цвісці бэз, за ім расцвітаюць рабіна і каліна, настае “рабінавае цяпло”. Яно ўсталёўваецца надоўга. Адметная рыса гэтага часу – з’яўленне цэлых клубоў машкары, якая ўецца ў паветры амаль што бесперапынна. Вечарам з’яўляюцца начныя матылькі, майскія жукі (хрушчы). Пасля першых цёплых начэй не вельмі высока над зямлёй узнімаюцца “хмаркі” яшчэ сонных камароў, але неўзабаве іх пісклявыя і надакучлівыя галасы стануць назаляць жывёле і чалавеку.

Заканчваецца вяртанне з цёплых краёў пералётных птушак. У ліку апошніх завяршаюць падарожжа ластаўкі, стрыжы, казадоі. Спеў птушак напаўняе наваколле – яны раздаюцца з усіх бакоў і не змаўкаюць ні на хвіліну. Бяспечна трашчаць дразды, пералівіста заліваецца шпак, адрывіста пасвістваюць івалгі. А ўначы на лугах пачынаюць аднатонна дзерці горла славутыя пешыя хадакі-драчы.

Лес у гэты час стаіць у суцэльнай зеляніне: ап’яняючы, пахне маладая клейкая лістота бяроз і таполі, наліліся свежай смалой і пайшлі ў рост іголкі елкі і сасны, а ў нізе – незлічонае мноства разнатраўя і кветак. Далікатнымі белымі зорачкамі цвіце кураслеп дуброўны, ружова-фіялетавымі суквеццямі – чубатка, залаціста-жоўтым колерам – чысцяк вясенні, буйнымі ліловымі званочкамі – сон-трава. Асаблівая даніна павагі прыгожай і любімай кветцы мая – ландышу, назва якога ў перакладзе з лацінскага азначае “лілея далін, што цвіце ў маі”. У другой палове мая адрастае на лугах шчаўе – лугавы лімон, а на зыходзе месяца амаль усе ўзлескі і паляны пакрывае шчыльным дываном мар’яннік – Іван ды Мар’я.

СВЯТЫ І АБРАДЫ

На май прыпадае цэлы цыкл вясенніх свят і прысвяткаў, якія ў народным календары нашых продкаў звязаны з земляробствам і жывёлагадоўляй, з прыроднымі з’явамі. Самыя значныя: Ляльнік – 5 мая (22 красавіка ў католікаў), Юрый (Ягорый) – 6 мая (28 красавіка), Мікола вясенні – 22 мая (9 мая).

Карані Юр’еўскага свята паходзяць яшчэ з язычніцкай рэлігіі, яму адпавядаў Бог Вялес – ахоўнік дамашняй жывёлы і дабрадзей хатняй гаспадаркі, а таксама Ярыла – сын Лады і Даждзьбога, апекуноў урадлівасці і закаханых. Па сутнасці гэта даўняе земляробчае свята першага выгану кароў на пашу. У хрысціянскі перыяд Святы Юрый (Ягорый) замяніў Ярылу, стаў апекуном жывёлы і земляробства. У сённяшняй народнай міфалогіі Святы Юрый з’яўляецца стаўленікам Бога сярод людзей: ён быццам бы адмыкае прабуджаную пасля зімовага сну зямлю і пускае на яе расу, ад якой усё жывое набірае рост і моц. У народных уяўленнях Святы Юрый “замыкаў раты” звярам, ахоўваў статак, штодзень аглядаў каласістыя палі і засцерагаў іх ад розных прыродных стыхій. У гэты дзень сяляне наведвалі сваю ніўку, засеяную жытам і пшаніцай, маліліся багам на шчодры ўраджай. Карысна было чалавеку ў гэты дзень акрапіцца юр’еўскай расой, каб набрацца моцы і здароўя на ўвесь працоўны сялянскі год.

Свята Міколы веснавога штогод прыпадае на 22 мая (у католікаў – на 9 мая). Свяціцель Мікалай Цудатворац, як і Юрый, вельмі шануемы ў хрысціян святы. Некаторыя даследчыкі беларускай і славянскай міфалогіі лічаць прататыпам у язычніцкай рэлігіі хрысціянскаму Міколе Стрыбога – Бога вады і вятроў. У сялянскім жыцці гэта было апошняе веснавое свята – рубеж, які вызначаў, што можна было сеяць і садзіць да гэтага дня і пасля. Так, да Міколы стараліся пасеяць яравыя, пасадзіць бульбу. Казалі: “Сей авёс у гразь, будзеш князь”. Затым, пры ўмове ранняй і цёплай вясны, сеялі ячмень, лён, проса, каноплі. Ячмень – калі масава зацвіталі дзьмухаўцы. Пасля Міколы сеялі і садзілі больш цеплалюбівыя культуры – гарох, агуркі, памідоры, перац, пазней – грэчку. У некаторых беларускіх прыказках адлюстраваны такі парадак земляробчых работ: “Прыйшоў Мікола – сей, не пытай ні ў кога”, “Да Міколы не сей грэчкі, ды не стрыжы авечкі”. Сяляне лічылі, што Мікола прыносіць на зямлю сапраўднае цяпло і з гэтага часу можна стрыгчы авечак і выганяць іх на пашу. Людзі гаварылі, што менавіта ад Міколы з устанаўленнем цяпла ажываюць камары і мошкі.

ЛЕГЕНДЫ І ПАДАННІ

Згодна са старажытнымі ўяўленнямі, кожная пара года мела свайго міфічнага апекуна: вясна – Лялю, лета – Цёцю, восень – Жытня, зіма – Зюзю.

Па традыцыі напярэдадні Юр’я нашы продкі праводзілі Ляльнік – свята вясны ў гонар багіні Лады (Лялі). Некаторыя даследчыкі лічаць, што, калі Лада – багіня веснавога дабрабыту і апякунка закаханых, то Ляля выступала як памочніца ці як паўнапраўнае бажаство, якое зноў-такі ў нечым дапаўняла Ладу ці брала на сябе частку яе непасрэдных функцый. Калі гаварыць пра закаханых, тут з’яўляецца яшчэ адзін цікавы персанаж мужчынскага полу – Лель, які ўяўляе сабой закаханага ў Лялю.

Даследчык Б. Рыбакоў па-свойму паспрабаваў растлумачыць сувязь і існасць Лады і Лялі. Лада – вялікая багіня вясенне-летняй урадлівасці, апякунка вяселляў і сямейнага жыцця. Яе дачка Ляля (Леля, Лёля) увасабляе вясну, вясеннюю зеляніну, росквіт абноўленай прыроды.

Падрыхтаваў Фёдар КАВАЛЕНКА,

жыхар аграгарадка Ракаў



Добавить комментарий

Ваш адрес email не будет опубликован. Обязательные поля помечены *