«Новы парадак» у Вішневе

Усё далей і далей адыходзяць ад нас гады ваеннага ліхалецця. Як неацэнны скарб засталася для нашчадкаў гісторыка-дакументальная хроніка «Памяць». У ёй на падставе архіўных дакументаў, матэрыялаў музеяў, біяграфічных успамінаў расказваецца пра багаты летапіс Валожынскага раёна. Яна цікавая кожнаму, хто хоча больш ведаць пра сваю Бацькаўшчыну.
Кніга пабачыла свет у 1996 годзе, яе тыраж склаў 5 тысяч экземпляраў.
Рэдакцыя раённай газеты пачынае друкаваць найбольш значныя артыкулы з гэтай дакументальнай хронікі.

 Да Вішнева з боку Слайкоўшчыны набліжаўся чырвонаармейскі абоз. Гэта было ў другой палове дня 27 чэрвеня 1941 года. Першыя падводы ўехалі ў Вішнева. У гэты момант наляцелі фашысцкія бамбардзіроўшчыкі і пачалі бамбіць. Разам з разбітым абозам загарэліся сем хат па Валожынскай вуліцы. У Садоўскай забілі сына. Забітых чырвонаармейцаў пахавалі на старых могілках. У Веры Жукоўскай доўгі час захоўвалася фатаграфія чырвонаармейца Любімава. Пасля вайны шукала яго родных і блізкіх. Але нікога не знайшла.
Немцы занялі Вішнева 27 чэрвеня 1941 года. Неўзабаве быў створаны паліцэйскі ўчастак. Знайшліся паліцыянты з мясцовага насельніцтва і паліцэйскія каменданты. Пачаліся расправы над мірнымі жыхарамі.
У першы ж дзень акупацыі вёскі быў забіты Сухалет з Зафінова. Круцька Міхаіл быў забіты ў яўрэйскай хаце паліцэйскімі. Казака Сяргея прымусілі выкапаць магілу, і тут жа ён быў расстраляны. Адразу былі павешаны аб’явы: “Усе яўрэі (юды) павінны нашыць на грудзях і на спіне жоўтую шасцікутную зорку (зорку Давыда)”, “Хто схавае яўрэя – растрэл”, “Хто дасць хлеба або вопратку яўрэю – растрэл”. Усіх камсамольцаў, камуністаў таксама пад растрэл. “Хто схавае і не выдасць чырвонаармейца або міліцыянера – расстрэл”.
Было адноўлена старое (польскае) адміністрацыйнае дзяленне (гміна Вішнева, павет Валожынскі, вобласць Вілейская). Усе жыхары, якія пражывалі на тэрыторыі гміны, павінны былі падпарадкоўвацца мясцовым уладам (гміннаму начальству). Асабліва жорсткім быў немец – Брывасты (так яго называлі мясцовыя жыхары не толькі Вішнева, але і навакольных вёсак). Ён жыў у Багданаве, абслугоўваў нямецкія вайсковыя часці. Дастаткова яму было з’явіцца на ровары ў канцы любой вёскі, як ад яго нават куры ўцякалі з вуліцы і хаваліся, каб не трапіць у рукі “новага гаспадара”.
Паліцыя арыштоўвала ўсіх тых, каго лічыла, што ён не спачувае нямецкім уладам. Аўсвайс (пропуск) часова выдаваўся толькі беларусам або “беларусам-палякам”. Яўрэі і іншыя людзі не атрымлівалі аўсвайс. Без гэтага дакумента або расстрэльвалі, або вывозілі ў Германію на катаргу.
У мястэчку Вішнева з першых дзён акупацыі на Крэўскай вуліцы было створана яўрэйскае гета.
Аб гэтым расказвае ў сваім пісьме жывая сведка вішнеўскага гета Эма Міхайлаўна Мурчанка, якая жыве цяпер у Варонежы.
“Я была свидетелем и очевидцем всех зверств фашистских палачей и их пособников в Вишневском концлагере – гетто. Да это так: вместе со своими родными и близкими, а также другими несчастными жителями еврейского населения Вишнева я в 17 лет была насильственно брошена фашистами и их пособниками из числа местных предателей в Вишневский концлагерь – гетто, где в течение 1941-1942 гг. прошла все дороги ада, ужаса и издевательств со стороны фашистских палачей и их пособников.
Все еврейское население Вишнева они согнали в помещение православной церкви, где всем приказали лечь на пол. В таком положении продержали нас без воды и еды целый день. Вечером, под строгий контроль, всех отпустили по своим домам собрать на скорую руку самые необходимые вещи и пищу. После чего всем необходимо было снова собраться на Кревской улице. Возвращаясь на Кревскую улицу, мы увидели, что она была ограждена высоким забором и колючей проволкой. Таким образом, немецкими фашистами был создан Вишневский концлагерь – гетто, в котором было заключено 1600 человек, т. е. все еврейское население местечка Вишнево. И с этого дня началась наша мучительная жизнь узников фашистского лагеря. Прежде всего нужно было суметь разместить где-то 1600 человек на этой маленькой улице, плюс несколько маленьких тесных домиков у базарной площади. Жили по 3-4 семьи с детишками и старыми больными людьми в одной крохотной комнатушке.
Пока было тепло, люди перебивались еще тем, что успели на скорую руку захватить с собой из дома. Ближе к зиме уже не было ни дров, ни пищи. Одно спасение было, когда молодежь гоняли ежедневно на работу в лес на заготовку дров, на железную дорогу на станцию Богданово и по пути на работу, в близлежащих селах, удавалось обменять кое-какие вещи, еще чудом сохранившиеся у некоторых из нас. Наиболее ценные вещи были разграблены немцами и полицаями. Одновременно каждый возвратившийся с работы нес с собой вязанку хвороста для отопления своих халуп. Но все это нужно было очень тщательно прятать и с большими трудностями внести в лагерь. Чаще всего охранники и полицейские отбирали продукты и топливо. Огромную радость доставляло полицейским дать нам возможность пронести эти мизерные крохи до ворот лагеря, и когда уже хотелось вздохнуть с облегчением, что все муки, тяжести, страхи позади, что теперь голодные маленькие сестренки и старые больные дедушки и бабушки хоть немножко поедят, внезапно появлялись они, полицейские, и с большим злорадством делали тщательный обыск, все отнимали, зверски избивали и с пустыми узелками, окровавленных, истерзанных, загоняли в ворота к холодным и голодным домочадцам, с нетерпением дожидавшимся нас.
Еще обиднее было сознавать, что в числе полицаев были также наши вчерашние одноклассники и друзья.
Ходить на работу нам можно было только по проезжей части и обязательно иметь на груди приметную сине-желтую звезду. Но страшнее голода и холода были издевательства, какие устраивали нам фашисты и их пособники. Особенно страдали мы, дети и подростки.
Очень боялись полицейского Юровича и коменданта Пашковского. Никогда не забуду их злобные лица и зверские пытки, которым они подвергали нас, не исключая стариков и младенцев. Я и сейчас в кошмарных снах очень часто вижу их зверские лица. Любимым их развлечением было: внезапно верхом на лошадях ворваться в гетто, выгнать всех на улицу, даже больных и немощных, и избивать плетками до бессознания, а нагулявшись, вонзить штык винтовки или карабина в младенца, находящегося на руках у матери, и бросить его головой о камни. Когда же обезумевшая мать с криком сходила с ума, они тут же хладнокровно ее расстреливали. Все это происходило под дикий хохот палачей, которые фотографировали эти ужасные сцены. Какие только казни не устраивали фашисты!
Ежедневно лагерь ждал ликвидации, и сами немцы этого не скрывали. По ночам все узники концлагеря не спали, прислушивались к каждому шороху и диким вопля и песням. Однажды, будучи на работе на станции Богданово, мы с подругой Гуревич Еленой выбрали удобный момент и бежали в партизанскую зону, а затем в партизанский отряд имени Чапаева.
Вишневский концлагерь – гетто был ликвидирован в августе 1942 года. Каратели окружили лагерь пулеметами и ночью загнали всех в пустующий сарай в конце Кревской улицы, потом начали расстреливать. Сарай облили бензином и остальных, оставшихся в живых, сожгли живыми.
Когда я вернулась после победы в Вишнево, то на месте сарая был высокий бугор, весь начиненный горелыми, черными костями, а над бугром стоял страшный запах гари. И это было все, что осталось от моих родных и близких и всех жителей Вишнева еврейской национальности. После войны в живых из всего еврейского населения осталось человек 12-15, которые также бежали из Вишневского гетто. Но в настоящее время нас осталось двое: я и моя подруга Гуревич Елена Израйлевна, которая проживает в Пермской области».
Дубіцкі Пётр Іосіфавіч (1914 г. нар.) і яго жонка Дубіцкая Стэфаніда Людвікаўна (1919 г. нар.) перажылі ўсю акупацыю ў Вішневе і былі сведкамі масавага забойства яўрэяў.
Першым на расстрэл павялі ўрача Падзельвера, яго жонку – акушэрку і прыгожую дачку. Хто ўцякаў – па тых стралялі.
Міхайлоўская Феліцыя Іосіфаўна (1918 г. нар.) бачыла сваімі вачыма, як бегла прыгожая яўрэйская дзяўчынка гадоў пяці. Паліцэйскі выстраліў па ёй раз, другі, і яна ўпала. Спачатку яўрэяў чалавек 20-30 гналі на расстрэл пад аховай. Затым вазілі на машынах. Да вечара ўсіх расстралялі. Дым ад чалавечых цел разносіўся па наваколлі.
Жыхарка вёскі Відэйкаўшчына – Кавэцкая Марыя Іванаўна (1927 г. нар.) расказвае, што помніць, як расстрэльвалі ў Гелянове, у будынку грамадзянкі Зары, яўрэяў. Многія ўцякалі ў жыта, якое расло вакол. Варожыя кулі забівалі нявінных жыхароў Вішнева і ў жыце. Карнікі арганізавалі з суседніх вёсак людзей з падводамі, на якіх “сцягвалі” забітых у кучу, затым падпалілі.
Вецер быў з усходу, і спецыфічны пах разносіўся аж да Багданава. Людзі гарэлі цэлы тыдзень.
Вікенцій Мацвеевіч Герасімовіч, жыхар вёскі Гелянова, успамінае:
“Была нядзеля. Цёплы летні дзень. Ішоў каля гета. За агароджай мітусіліся зняволеныя “жыхары”, ахвяры генацыду. Каля брамаў стаялі паліцэйскія. Усё, здаецца, было спакойна. Я пайшоў да касцёла. Нішто ў Вішневе не паказвала на тое, што прыходзіць вялікая бяда. У гадзін 11-12 на машынах прыехалі на тэрыторыю гета нейкія незвычайныя немцы. Жыхары гета пачалі станавіцца ў шарэнгі: мужчыны, жанчыны з дзецьмі, старыя. Жыхары Вішнева ўстрывожыліся. “А што тут будзе?” – шапталі жанчыны. Да гета нікога не падпускалі.
Праз некалькі хвілін з агульнай колькасці яўрэяў выбралі чалавек дваццаць і разам з сем’ямі пагналі з гета па Крэўскай вуліцы ў канец пад Гелянова.
Уладальнік будынка Іван Зара быў выселены. Вакол будынка стаялі кулямёты.
Наперадзе шарэнгі ішоў усімі паважаны чалавек – доктар Падзельвер, разам з ім яго жонка і дачка. У гета загаласілі, падняўся крык. Вядуць немцы-аўтаматчыкі на смерць. Жанчыны з вёскі Гелянова сталі прасіць немца: “Пан! Пакіньце доктара. Ён нічога дрэннага ні вам, ні нам не зрабіў. Ён сотні людзей выратаваў ад смерці. Пакіньце! Не знішчайце!”
Немец у адказ: “Ён вас не лячыў, а заражаў”.
Доктар Падзельвер быў падобны на прафесара. Лячыў людзей ад усіх хвароб. Рабіў хірургічныя аперацыі. Меў уласную легкавую аўтамашыну. Дзяцей вучыў размаўляць па-польску.
У будынку стаяла пяць немцаў. Яўрэяў па пяць чалавек заводзілі ў будынак і там усіх расстрэльвалі. У хаце быў склеп, туды кідалі жывых, раненых, забітых. Пасля забойства гэтай колькасці людзей немцы змянілі методыку. Не гналі ўсіх шарэнгай, а вазілі на машынах, загружалі і па пяць чалавек заводзілі ў будынак, загадвалі лезці на трупы і тут жа расстрэльвалі. Каго забівалі, а хто і жывы падаў на трупы. Да вечара ўсе яўрэі былі забітыя. Затым аблілі будынак бензінам і падпалілі. З будынка жывыя сталі ўцякаць, іх тут жа забівалі. Людзі з суседніх вёсак бачылі, што некалькі чалавек уцякло”.
У кнізе М. Міхайлашава “Буря гнева”, выдадзенай у Мінску ў 1971 годзе, у раздзеле “Судебный процесс” на с. 207 чытаем паказанні аднаго з карнікаў: “В середине июля 1942 года мы выехали в город Воложин, где расстреляли около двух тысяч человек евреев – мужчин, женщин, детей. Руководил расстрелом Граве. В Воложине я лично расстрелял сто двадцать человек. Во второй половине 1942 года в составе зондеркоманды я выезжал в местечко Вишнево, где в гетто было растреляно тысяча пятьсот человек. Этой операцией руководил Граве».
Сёння на месцы расстрэлу стаіць помнік. На ім надпіс: “У 1942 годзе тут было расстраляна 2066 чалавек савецкіх грамадзян”.
Летам 1992 года ў Вішнева прыязджаў міністр замежных спраў Дзяржавы Ізраіль Шымон Перэс. Ён наведаў могілкі сваіх продкаў і пабываў на месцы расстрэлу родных, блізкіх, што трагічна загінулі летам 1942 года.
Родам Перэс з Вішнева, выехаў у Ізраіль яшчэ да вайны.

Канстанцін ПОБАЛЬ.

Вы можаце пакінуць каментарый або зваротную спасылку з вашага сайта.

Пакінуць каментарый


приёмная главного редактора


   
Powered by WordPress | Compare Best Sprint Phone Deals Online. | Thanks to Credit Card Deals, Best CD Rates and Sell cars