Успамины як прывітанне малой радзіме

Культура

Сёння мы друкуем нататкі нашага земляка Мікалая Махнача, які нарадзіўся 19 снежня 1923 года ў Валожыне. Яго бацькі Аляксандр і Кацярына жылі калісьці на вуліцы Касцельнай. Пасля вайны лёс закінуў Мікалая Аляксандравіча ў Злучаныя Штаты Амерыкі, у Вэбстэр штата Масачусетс, дзе ён жыве і зараз.
Бацька меў малую гаспадарку, як гаварылі: завялікая, каб памерці, і замалая, каб жыць у дастатку. Праз два гады пасля мяне ў бацькоў з’явілася і дачушка Валя – мая сястрычка. У канцы 20-ых гадоў яны пабудаваліся там, дзе зараз перакрыжаванне вуліц Чапаева і Мічурына. Да школы бацька навучыў мяне крыху чытаць і пісаць па-польску і па-руску. У школе я займаўся ахвотна і нядрэнна, бацька сачыў за мной і пільнаваў, каб я не адставаў. Акрамя навукі, у сям’і вучылі працы па гаспадарцы: пасвіць кароў, запрагаць каня ў воз, араць, баранаваць і іншым справам, звязаным з нялёгкім жыццём хлебароба.
У кастрычніку 1934 года “заваліўся” мой свет. Бацька захварэў і хутка памёр, мне было толькі адзінаццаць гадоў, а сястры – дзевяць. Бацьку ж споўнілася ўсяго пяцьдзесят. Прыйшлося неяк збірацца з сіламі і жыць далей. На наступны год маю маці пазнаёмілі з беззямельным мужчынам, які шукаў прытулку. Чалавекам ён аказаўся добрым і працавітым. Быў адзін толькі “недахоп” – яго звалі Мікалай і яго трохгадовага сына таксама Мікалай. Ну, і я быў трэці Мікалай. Калі маці клікала: “Коля!”, адгукаліся ўсе ўтраіх. Урэшце рэшт маці знайшла выйсце з гэтай сітуацыі: нас яна стала называць “вялікі Коля”, “мой Коля” і “малы Коля”.
АКАЗАЎСЯ ШЧАСЛІЎЧЫКАМ
Пасля смерці бацькі я трохі запусціў навуку, і мне давялося застацца ў чацвёртым класе на другі год. Быў у школе настаўнік-валожынец Мікалай Глухоўскі, які яшчэ з царскіх часоў лічыўся школьным сябрам майго бацькі і стаў маім класным кіраўніком. Маці пайшла ў школу і папрасіла яго, каб вучыў і выхоўваў мяне як свайго сына. Надышоў 1938-1939 школьны год, я хадзіў у сёмы клас. Дырэктарам Валожынскай публічнай агульнай сямігадовай школы імя Стэфана Баторыя быў пан Вінцук Вінцэнты. У класе нас было 48 вучняў: 23 юнакі і 25 дзяўчат. 19 вучняў – яўрэйскія дзеці, астатнія – беларусы і палякі. Перад заканчэннем навучальнага года арганізавалі экскурсію ў Вільню, якая каштавала 7 злотых. Нават і гутаркі не было, што сям’я заплаціць гэту суму. Аднак мне пашанцавала. Настаўнікі школы сабралі 14 злотых і вырашылі адправіць аднаго вучня і адну вучаніцу на экскурсію за гэтыя грошы. Я аказаўся тым “шчаслівым” вучнем, толькі не ведаю, хто мяне прапанаваў. Патрэбны былі яшчэ грошы на аўтобус – даехаць да станцыі ў Гародзьках. Пабег я хутка дадому па залатоўку і расказаў маці, якая ўдача мяне напаткала. Аказалася, што нават і той адной залатоўкі не было. Вярнуўся ў школу павесіўшы нос. Аднакласнікі  пытаюцца: “Едзеш ці не?” “Не, не еду, – адказваю, – бо не маю грошай на аўтобус”. Адна з маіх сябровак, якую звалі Данута Яцкевіч, і кажа: “Дзяўчаты, хлопцы, будзем складацца Колю на аўтобус, хто мае грошы, кідайце ў яго шапку”. І так шляхетная сяброўка сабрала мне дастатковую суму. Праз некалькі гадоў даведаўся, што бедная Дануся ўтапілася ў Бярэзіне падчас нямецкай акупацыі. Што да экскурсіі, то яна ўдалася, я многа чаго ўбачыў у Вільні. Ды і першы  раз ехаў па чыгунцы.
ПАЎНОЧНАЕ «ПАДАРОЖЖА»
…Усе 48 вучняў скончылі сямігодку, праўда, толькі на польскай мове, але навука ўсё роўна застанецца навукай, на якой бы мове чалавек не вучыўся. 1 верасня 1939 года пачалася Другая сусветная вайна, немцы рушылі на Польшчу.
29 красавіка 1941 года мне прынеслі выклік у райвыканкам. Калі я туды з’явіўся, у пакоі было ўжо каля дваццаці маладых хлопцаў, некалькіх – з Валожына – я ведаў, астатнія былі з навакольных вёсак. За сталом сядзелі двое, як даведаўся потым, вярбоўшчыкаў. Адзін з іх спытаў маё прозвішча. Я яму адказаў, ён перагледзеў вялікую колькасць папер на стале, выбраў адну і падаў мне ў рукі  са словамі: “Распішыся!” Я адказаў, што хачу пачытаць тое, што буду падпісваць. Гэта быў кантракт-дамова, дзе я “дабравольна” згаджаюся на працягу шасці  месяцаў працаваць у Карэла-Фінскай рэспубліцы на лесараспрацоўках. У кантракце таксама абяцалі кватэру, спецадзенне і абутак, добрую заработную плату і дастойныя ўмовы працы. Мы ўсе падпісалі – думалі, што шэсць месяцаў неяк вытрымаем. Усяго нас было 20 хлопцаў: трое валожынскіх – я, Аркадзь Купцэвіч з Бандароў і Мікалай Касоўскі з Келевіч, астатнія з навакольных вёсак – Забрэззя, Славенска, Канавалаў, Маршалкаў. Самаму старэйшаму было 32 гады, а наймаладзейшаму – мне – 17. Эдзік Жукоўскі з Забрэззя тры месяцы назад ажаніўся. Валожынцаў пусцілі дадому пераапрануцца, узяць з сабой неабходныя рэчы. Некаторыя прыбылі ў райвыканкам ужо з пакункамі.
Пасля полудня ўсіх пасадзілі ў грузавік і павезлі на станцыю ў Гародзькі. Суправаджала групу жанчына, менавіта яна павінна была даставіць нас у Петразаводск. У яе былі і ўсе дакументы. На станцыі нас пасадзілі ў пасажырскі вагон і праз Маладзечна, Вілейку, Полацк, Вялікія Лукі, Балагое павезлі ў тагачасны Ленінград, дзе спыніліся на Фінскім вакзале. Было гэта 2 мая. Тут пераселі на цягнік да Петразаводска і паехалі далей аж да Мурманска. Калі ў Валожыне падпісвалі дамовы, нам авансам выдалі па 380 рублёў, потым мы павінны былі адпрацаваць іх у лесе. Мы, маючы “столькі” грошай, не ўяўлялі, як усё будзе потым на самай справе. У Ленінградзе, маючы чатыры гадзіны вольнага часу, хацелі выйсці ў горад і пабачыць, як выглядае “сталіца рэвалюцыі”. Аднак жанчына, якая нас суправаджала, не аддала пашпарты, бо баялася, што ўцячом. Чатыры юнакі ўсё ж такі рызыкнулі пакінуць вакзал, выйшлі на праспект. Якраз была нядзеля, і амаль усе магазіны былі закрыты. Толькі адзін харчовы магазін аказаўся адкрыты. Мы хацелі купіць каўбасу, якую ўбачылі на вітрыне. Аднак ад прадаўца даведаліся, што ён прадаў ужо апошні кілаграм і сёння больш прывозу не будзе. Папрасілі каўбасу з вітрыны, але яна аказалася штучная. Мы прайшліся, паглядзелі на едучыя туды-сюды трамваі і вярнуліся на вакзал, дзе нас чакалі астатнія. Хутка падагналі поезд “Ленінград-Мурманск”, каля 17.00 накіраваліся з Ленінграда праз Волхаў у Мурманск, прыехалі туды толькі ў 23 гадзіны. Прадстаўнік “Карэллесу” спаткаў нас на вакзале і павёў у інтэрнат на начлег. Змучаныя доўгай дарогай, мы хутка заснулі.
ЛЕСАНАРЫХТОЎЧЫ ВОПЫТ
У Петразаводску затрымаліся на некалькі дзён, пакуль для нас знайшлі транспарт. Затым на грузавіку павезлі на Кіндасаўскі лесапункт каля пасёлка Сіапсія (?) Пражанскага (?) раёна, што ў 80 кіламетрах на захад ад Петразаводска. Гэта было прыкладна 5 мая, на азёрах ляжаў яшчэ лёд. Пасёлак Сіапсія быў размешчаны на беразе аднайменнай ракі, па велічыні такой жа, як нашы Бярэзіна або Іслач. Тут размяшчаліся вялікі інтэрнат з кухняй, барак для начальства, гандлёвая лаўка. Інтэрнат быў падзелены на мужчынскую і жаночую часткі, па 30 ложкаў кожная. Адразу ўсе мясцовыя  жыхары даведаліся, што ў пасёлак прыехала працаваць група “заходнікаў”. Аказалася, што мы былі тут не першыя – у інтэрнаце жылі 10 жанчын і яшчэ некалькі хлопцаў з Валыні, што ў Заходняй Украіне. Кожнаму з нас выдзелілі ложак і выдалі пасцель. Начальнік пасёлка хутка павітаўся і загадаў, каб назаўтра, у 8 гадзін раніцы, усе былі гатовы да працы. Тым часам грошай, якія нам выдалі ў Валожыне, станавілася ўсё менш і менш. Абяцанага спецадзення мы таксама не атрымалі.
На наступны дзень майстар-карэлец падзяліў нас па тры чалавекі і павёў на працу на так званы “каток”, дзе мы павінны былі скатваць калодкі, якія распілоўвалі і звозілі на бераг, у раку на сплаў. Абавязкова трэба было выканаць дзённую норму. Аднак здавалася, што гэту норму нам, якія не прывыклі да працы з дрэвам, ніколі не выканаць. Рэальна выходзіла, што мы зараблялі па 8-10 рублёў у дзень, а праядалі 12-14. А гэта значыла, што з кожным днём мы ўсё больш і больш залазілі ў даўгі да леспрамгаса. Пасля заканчэння працы на адным “катку” нас перавялі на другі. Цяпер мы скатвалі калодкі ў возера. Складанасць была ў тым, што яны ўжо прымерзлі да зямлі. Некаторыя высякалі з лёду сякерай, гэта ўскладняла работу. З пачатку працы на “катках” мы яшчэ ніводнага разу не атрымалі зарплаты. Нам давалі па 30 рублёў авансу на харчаванне, і з кожным тыднем доўг узрастаў.
Да 1941 года ўся Карэлія была густа пакрыта лесам, вакол шмат азёр, рэк і рачулак, а вось заселена рэдка. Нас перавялі на лесапілку на Кіндасаўскі лесапункт. Каля 40 чалавек жылі ў адным бараку, далёка ад паселішчаў, непадалёк вялікай ракі Шуі, што ўпадае ў Анежскае возера. Мне загадалі траляваць дрэва, далі сібірскага коніка з санямі. Я сцягваў спіленыя бярвёны ў кучу, потым іх на спецыяльных вазах везлі да ракі і сплаўлялі. Мой гняды конь з белай стралой на галаве аказаўся вельмі паслухмяным і працавітым. Яму не падагналі хамут, і ўсе грудзі былі нацёртыя аж да крыві. Калі цягнуў сані, яму балела, і таму я ніколі не накладваў поўныя. З-за гэтага і норму сваю выконваў толькі на 75-80 працэнтаў. Меў самы горшы паказчык, на што і звярнуў увагу майстар. Тады я паказаў яму раны ў каня і сказаў, што не буду яго мучыць. Спачатку трэба вылечыць, падагнаць хамут, і толькі так я змагу вырабіць норму.
НЕ ВАЯВАЛІ, ДЫК БУДАВАЛІ
Не ведаю, які лёс напаткаў далей каня, да якога я так прывязаўся, бо 22 чэрвеня 1941 года пачалася Вялікая Айчынная вайна. Раніцай мы толькі прыступілі да працы, як вярхом на кані прыскакаў адзін з майстроў і крыкнуў: “Канчай работу, немцы напалі на нашу краіну!” Спачатку мы ўсе аслупянелі, а потым пачалі варочацца ў барак. Там упакавалі рэчы і на лодцы пераправіліся праз раку Шую. Пешшу па лясной дарозе каля дзесяці кіламетраў ішлі да раённага цэнтра Пражы. Ішлі невялікімі групкамі па 3-4 чалавекі, абмяркоўвалі, які лёс нас чакае. У Пражы засяліліся ў інтэрнат, нас пакармілі, там і чакалі далейшых распараджэнняў.
На наступны дзень з’явілася вайсковая камісія, сем хлопцаў з валожынскай групы мабілізавалі ў Чырвоную Армію. Астатніх павезлі ў пасёлак Сіапсія, дзе  загадалі наразаць своеасаблівыя цуркі з бярозы для газагенератарных трактароў і грузавікоў. Праз тыдзень нас паслалі на будоўлю аэрадрома непадалёк Пражы. Працаваць давялося ў непраходных лясах. Сабралі каля 200 чалавек. Адразу пачалася інтэнсіўная работа, хоць не так проста будаваць аэрадром у густым лесе. Трэба было спілаваць і вывезці вельмі шмат дрэў, выкарчаваць пні, падрыхтаваць і зацэментаваць грунт пад самалётныя шасі. Праз тры дні работы спынілі, а людзей арганізавалі ў будаўнічыя батальёны і павезлі пад франтавую зону капаць акопы, расцягваць калючы дрот, рыхтаваць кулямётныя ўстаноўкі, рабіць супрацьтанкавыя ўмацаванні. Пасля заканчэння аднаго ўчастка нас перавозілі на другі. Часта працавалі начамі, якія на поўначы настолькі светлыя, што можна было нават газету чытаць. Найгорш нам дакучала паўночная машкара, якая лезла ў вочы, вушы, нос, рот, немагчыма было ад іх абараніцца. Аднак быў у такой рабоце і пазітыўны момант: харчаваліся мы на вайсковай кухні, атрымлівалі пяць рублёў зарплаты ў дзень, таму і змаглі вылезці з даўгоў.
Калі капаў акопы на другім участку, заўважыў маладога хлопца, апранутага ў польскі вайсковы мундзір. Пасля, калі стаяў у чарзе за ядой, вырашыў з ім загаварыць. Знайшлі калоду, селі, пазнаёміліся і пачалі размаўляць па-польску. Аказалася, што ён мой зямляк, беларус, родам з-пад Смаргоні. У 1939 годзе яго мабілізавалі ў польскую армію, паспеў паваяваць на фронце з немцамі. Дадому вярнуўся ўжо пры савецкай уладзе.
Тым часам хлопцы з нашай валожынскай групы былі мабілізаваны ў Чырвоную Армію, нас засталося толькі двое: Мікалай Касоўскі з Келевічаў, які меў толькі адно вока, і я, бо той, хто нарадзіўся ў 1923 годзе, яшчэ не падлягаў мабілізацыі. На гэтым другім участку мы будавалі супрацьтанкавыя ўмацаванні. На адлегласці 50 метраў паабапал шашы спілоўвалі дрэвы. Пілавалі на вышыні не менш за адзін метр ад зямлі, дрэва пакідалі недапілаванае, і калі яно пачынала трашчаць, папіхалі ў адным напрамку, а недапілаваныя калоды трымаліся на пні. Такая “запора” цягнулася прыкладна 100 метраў і мела шырыню 35-40 метраў. Яна на самай справе стварала вельмі моцную перашкоду для варожых танкаў. Пасля заканчэння гэтых умацаванняў людзей накіроўвалі на “будаўніцтва” іншых. Мы ж з Мікалаем Касоўскім праз тыдзень апынуліся аж у Петразаводску, зноў далучыліся да групы рабочых “Карэл-лесу”. На дварэ стаяў апошні тыдзень жніўня. Нас зноў размясцілі ў інтэрнаце па 20 чалавек і нават дазволілі пахадзіць па гораду. Бадзяючыся па вуліцах, заўважыў расклееныя паўсюдна афішы аб тым, што ў мясцовым тэатры будзе паказана канадская аперэта “Размары”. Угаварыў свайго сябра Мікалая і яшчэ аднаго беларуса пайсці яе паслухаць. Нам вельмі спадабаліся і музыка, і спевы, тым больш што аперэта была прадстаўлена на рускай мове.
НЕЗВЫЧАЙНЫ  ТАБАР-КАРАВАН
Праз некалькі дзён нас падзялілі на невялікія групы і кожнай далі сваё заданне. Нас з Мікалаем Касоўскім, пяцярых маладых хлопцаў і аднаго сталага мужчыну, якога прызначылі брыгадзірам, накіравалі ў карэльскую лясную гаспадарку. Там было шмат коней, якія стаялі без патрэбы. З-за вайны лясная праца спынілася, і з коньмі нешта трэба было рабіць. Іх вырашылі эвакуіраваць на ўсход. Нам, васьмярым, далі 32 кані, 4 павозкі, па 400 рублёў на дарогу, адпаведныя дакументы нашаму брыгадзіру. Мы павінны былі правесці коней каля Уральскіх гор аж да Пермі. Напэўна, тыя, хто загадваў гэта зрабіць, не падумалі, што мы да зімы наўрад ці паспеем. Ужо пачаўся верасень, і калі б ехалі нават дзень і ноч, усё роўна да наступлення халадоў не даехалі б. У Пермі нам абяцалі заплаціць яшчэ па 20 рублёў за суткі.
Кампанія ў нас падабралася добрая: брыгадзіра, які таксама быў беларус, звалі Іван Асіпенка, трое хлопцаў з Гомельскай вобласці, адзін з Мінскай і адзін расіянін з-пад Смаленска з польскім прозвішчам Пётр Янкоўскі. Чатыры кані мы запрэглі ў аглоблі, на чатырох скакалі верхам, астатнія былі прывязаны на пастронках. Усё гэта стварала незвычайны табар-караван. У дзень праязджалі па 15-20 кіламетраў, на ноч спыняліся, пераважна на сенажацях або выганах каля вёсак, каб і коней папасвіць, і самім нешта з’есці. Па дарозе куплялі пайкі хлеба – 600 грамаў на дзень, часам заходзілі ў сталоўкі, куплялі суп ці кашу. Пра мяса маглі толькі марыць. У дарозе, калі надаралася магчымасць, капалі калгасную бульбу, потым  вечарам варылі ў вядры на вогнішчы. З’ядалі поўнае вядро зараз. Калі пападалі на добры выган або калі ішоў дождж, маглі затрымацца на дзень і даўжэй.
Ад Выцягры (?) мы ехалі ўздоўж Беламор-канала аж да Белаазерска. З абодвух яго бакоў, а гэта прыкладна 3-4 кіламетры, былі пабудаваны лагеры, дзе жылі будаўнікі. Паколькі канал быў ужо гатовы, большасць тых лагераў пуставалі або былі заняты пад іншыя патрэбы. Я размаўляў з многімі людзьмі, слухаў іх апавяданні пра цяжкую працу на будаўніцтве, бо не было тэхнікі, толькі дзе-нідзе трактар або грузавая машына. Астатнія прылады працы – сякера, лучковая піла, кірка, лапата і тачка. Аднойчы, прачнуўшыся пасля начлегу, убачыў, што адна са старэйшых кабыл папросту не ўстала на ногі. Мы ўсе ўвасьмёх спрабавалі яе падняць. Але нічога з гэтага не выйшла. Тады паклікалі мясцовага кіраўніка калгаса за сведку. Ён даў нам даведку аб тым, што кабыла пала. Мы пакінулі яе на выгане калгаснікам і паехалі далей.
У адной мясцовасці затрымаліся каля пякарні, каб купіць нашу шасцісотграмовую пайку хлеба. Пякарня і магазін мукі побач былі не зусім звычайныя, размяшчаліся ў памяшканні былой праваслаўнай царквы. Тут я знайшоў вялікае падабенства да Віленскай катэдры і Валожынскага касцёла. “Адкуль такая раманская архітэктура на поўначы Расіі?” – задаўся я  пытаннем. Толькі званіца, якая стаяла побач, мела традыцыйны рускі стыль. Трохі далей, за Курылавам, дзе знаходзіцца вялікі манастыр-крэпасць, мы ўбачылі адну з найпрыгажэйшых цэркваў. Яна мела аж трынаццаць купалаў. Адзін – галоўны – увасабляў Ісуса Хрыста, астатнія – апосталаў. І гэта жамчужына сакральнай рускай архітэктуры была прыстасавана пад лагер, а на даху птушкі вілі гнёзды.
Мікалай МАХНАЧ.
P.S.: тэкст з польскай мовы пераклаў начальнік аддзела культуры райвыканкама В. М. Адамовіч.

Сёння мы друкуем нататкі нашага земляка Мікалая Махнача, які нарадзіўся 19 снежня 1923 года ў Валожыне. Яго бацькі Аляксандр і Кацярына жылі калісьці на вуліцы Касцельнай. Пасля вайны лёс закінуў Мікалая Аляксандравіча ў Злучаныя Штаты Амерыкі, у Вэбстэр штата Масачусетс, дзе ён жыве і зараз.
Бацька меў малую гаспадарку, як гаварылі: завялікая, каб памерці, і замалая, каб жыць у дастатку. Праз два гады пасля мяне ў бацькоў з’явілася і дачушка Валя – мая сястрычка. У канцы 20-ых гадоў яны пабудаваліся там, дзе зараз перакрыжаванне вуліц Чапаева і Мічурына. Да школы бацька навучыў мяне крыху чытаць і пісаць па-польску і па-руску. У школе я займаўся ахвотна і нядрэнна, бацька сачыў за мной і пільнаваў, каб я не адставаў. Акрамя навукі, у сям’і вучылі працы па гаспадарцы: пасвіць кароў, запрагаць каня ў воз, араць, баранаваць і іншым справам, звязаным з нялёгкім жыццём хлебароба.
У кастрычніку 1934 года “заваліўся” мой свет. Бацька захварэў і хутка памёр, мне было толькі адзінаццаць гадоў, а сястры – дзевяць. Бацьку ж споўнілася ўсяго пяцьдзесят. Прыйшлося неяк збірацца з сіламі і жыць далей. На наступны год маю маці пазнаёмілі з беззямельным мужчынам, які шукаў прытулку. Чалавекам ён аказаўся добрым і працавітым. Быў адзін толькі “недахоп” – яго звалі Мікалай і яго трохгадовага сына таксама Мікалай. Ну, і я быў трэці Мікалай. Калі маці клікала: “Коля!”, адгукаліся ўсе ўтраіх. Урэшце рэшт маці знайшла выйсце з гэтай сітуацыі: нас яна стала называць “вялікі Коля”, “мой Коля” і “малы Коля”.
АКАЗАЎСЯ ШЧАСЛІЎЧЫКАМ
Пасля смерці бацькі я трохі запусціў навуку, і мне давялося застацца ў чацвёртым класе на другі год. Быў у школе настаўнік-валожынец Мікалай Глухоўскі, які яшчэ з царскіх часоў лічыўся школьным сябрам майго бацькі і стаў маім класным кіраўніком. Маці пайшла ў школу і папрасіла яго, каб вучыў і выхоўваў мяне як свайго сына. Надышоў 1938-1939 школьны год, я хадзіў у сёмы клас. Дырэктарам Валожынскай публічнай агульнай сямігадовай школы імя Стэфана Баторыя быў пан Вінцук Вінцэнты. У класе нас было 48 вучняў: 23 юнакі і 25 дзяўчат. 19 вучняў – яўрэйскія дзеці, астатнія – беларусы і палякі. Перад заканчэннем навучальнага года арганізавалі экскурсію ў Вільню, якая каштавала 7 злотых. Нават і гутаркі не было, што сям’я заплаціць гэту суму. Аднак мне пашанцавала. Настаўнікі школы сабралі 14 злотых і вырашылі адправіць аднаго вучня і адну вучаніцу на экскурсію за гэтыя грошы. Я аказаўся тым “шчаслівым” вучнем, толькі не ведаю, хто мяне прапанаваў. Патрэбны былі яшчэ грошы на аўтобус – даехаць да станцыі ў Гародзьках. Пабег я хутка дадому па залатоўку і расказаў маці, якая ўдача мяне напаткала. Аказалася, што нават і той адной залатоўкі не было. Вярнуўся ў школу павесіўшы нос. Аднакласнікі  пытаюцца: “Едзеш ці не?” “Не, не еду, – адказваю, – бо не маю грошай на аўтобус”. Адна з маіх сябровак, якую звалі Данута Яцкевіч, і кажа: “Дзяўчаты, хлопцы, будзем складацца Колю на аўтобус, хто мае грошы, кідайце ў яго шапку”. І так шляхетная сяброўка сабрала мне дастатковую суму. Праз некалькі гадоў даведаўся, што бедная Дануся ўтапілася ў Бярэзіне падчас нямецкай акупацыі. Што да экскурсіі, то яна ўдалася, я многа чаго ўбачыў у Вільні. Ды і першы  раз ехаў па чыгунцы.
ПАЎНОЧНАЕ «ПАДАРОЖЖА»
…Усе 48 вучняў скончылі сямігодку, праўда, толькі на польскай мове, але навука ўсё роўна застанецца навукай, на якой бы мове чалавек не вучыўся. 1 верасня 1939 года пачалася Другая сусветная вайна, немцы рушылі на Польшчу.
29 красавіка 1941 года мне прынеслі выклік у райвыканкам. Калі я туды з’явіўся, у пакоі было ўжо каля дваццаці маладых хлопцаў, некалькіх – з Валожына – я ведаў, астатнія былі з навакольных вёсак. За сталом сядзелі двое, як даведаўся потым, вярбоўшчыкаў. Адзін з іх спытаў маё прозвішча. Я яму адказаў, ён перагледзеў вялікую колькасць папер на стале, выбраў адну і падаў мне ў рукі  са словамі: “Распішыся!” Я адказаў, што хачу пачытаць тое, што буду падпісваць. Гэта быў кантракт-дамова, дзе я “дабравольна” згаджаюся на працягу шасці  месяцаў працаваць у Карэла-Фінскай рэспубліцы на лесараспрацоўках. У кантракце таксама абяцалі кватэру, спецадзенне і абутак, добрую заработную плату і дастойныя ўмовы працы. Мы ўсе падпісалі – думалі, што шэсць месяцаў неяк вытрымаем. Усяго нас было 20 хлопцаў: трое валожынскіх – я, Аркадзь Купцэвіч з Бандароў і Мікалай Касоўскі з Келевіч, астатнія з навакольных вёсак – Забрэззя, Славенска, Канавалаў, Маршалкаў. Самаму старэйшаму было 32 гады, а наймаладзейшаму – мне – 17. Эдзік Жукоўскі з Забрэззя тры месяцы назад ажаніўся. Валожынцаў пусцілі дадому пераапрануцца, узяць з сабой неабходныя рэчы. Некаторыя прыбылі ў райвыканкам ужо з пакункамі.
Пасля полудня ўсіх пасадзілі ў грузавік і павезлі на станцыю ў Гародзькі. Суправаджала групу жанчына, менавіта яна павінна была даставіць нас у Петразаводск. У яе былі і ўсе дакументы. На станцыі нас пасадзілі ў пасажырскі вагон і праз Маладзечна, Вілейку, Полацк, Вялікія Лукі, Балагое павезлі ў тагачасны Ленінград, дзе спыніліся на Фінскім вакзале. Было гэта 2 мая. Тут пераселі на цягнік да Петразаводска і паехалі далей аж да Мурманска. Калі ў Валожыне падпісвалі дамовы, нам авансам выдалі па 380 рублёў, потым мы павінны былі адпрацаваць іх у лесе. Мы, маючы “столькі” грошай, не ўяўлялі, як усё будзе потым на самай справе. У Ленінградзе, маючы чатыры гадзіны вольнага часу, хацелі выйсці ў горад і пабачыць, як выглядае “сталіца рэвалюцыі”. Аднак жанчына, якая нас суправаджала, не аддала пашпарты, бо баялася, што ўцячом. Чатыры юнакі ўсё ж такі рызыкнулі пакінуць вакзал, выйшлі на праспект. Якраз была нядзеля, і амаль усе магазіны былі закрыты. Толькі адзін харчовы магазін аказаўся адкрыты. Мы хацелі купіць каўбасу, якую ўбачылі на вітрыне. Аднак ад прадаўца даведаліся, што ён прадаў ужо апошні кілаграм і сёння больш прывозу не будзе. Папрасілі каўбасу з вітрыны, але яна аказалася штучная. Мы прайшліся, паглядзелі на едучыя туды-сюды трамваі і вярнуліся на вакзал, дзе нас чакалі астатнія. Хутка падагналі поезд “Ленінград-Мурманск”, каля 17.00 накіраваліся з Ленінграда праз Волхаў у Мурманск, прыехалі туды толькі ў 23 гадзіны. Прадстаўнік “Карэллесу” спаткаў нас на вакзале і павёў у інтэрнат на начлег. Змучаныя доўгай дарогай, мы хутка заснулі.
ЛЕСАНАРЫХТОЎЧЫ ВОПЫТ
У Петразаводску затрымаліся на некалькі дзён, пакуль для нас знайшлі транспарт. Затым на грузавіку павезлі на Кіндасаўскі лесапункт каля пасёлка Сіапсія (?) Пражанскага (?) раёна, што ў 80 кіламетрах на захад ад Петразаводска. Гэта было прыкладна 5 мая, на азёрах ляжаў яшчэ лёд. Пасёлак Сіапсія быў размешчаны на беразе аднайменнай ракі, па велічыні такой жа, як нашы Бярэзіна або Іслач. Тут размяшчаліся вялікі інтэрнат з кухняй, барак для начальства, гандлёвая лаўка. Інтэрнат быў падзелены на мужчынскую і жаночую часткі, па 30 ложкаў кожная. Адразу ўсе мясцовыя  жыхары даведаліся, што ў пасёлак прыехала працаваць група “заходнікаў”. Аказалася, што мы былі тут не першыя – у інтэрнаце жылі 10 жанчын і яшчэ некалькі хлопцаў з Валыні, што ў Заходняй Украіне. Кожнаму з нас выдзелілі ложак і выдалі пасцель. Начальнік пасёлка хутка павітаўся і загадаў, каб назаўтра, у 8 гадзін раніцы, усе былі гатовы да працы. Тым часам грошай, якія нам выдалі ў Валожыне, станавілася ўсё менш і менш. Абяцанага спецадзення мы таксама не атрымалі.
На наступны дзень майстар-карэлец падзяліў нас па тры чалавекі і павёў на працу на так званы “каток”, дзе мы павінны былі скатваць калодкі, якія распілоўвалі і звозілі на бераг, у раку на сплаў. Абавязкова трэба было выканаць дзённую норму. Аднак здавалася, што гэту норму нам, якія не прывыклі да працы з дрэвам, ніколі не выканаць. Рэальна выходзіла, што мы зараблялі па 8-10 рублёў у дзень, а праядалі 12-14. А гэта значыла, што з кожным днём мы ўсё больш і больш залазілі ў даўгі да леспрамгаса. Пасля заканчэння працы на адным “катку” нас перавялі на другі. Цяпер мы скатвалі калодкі ў возера. Складанасць была ў тым, што яны ўжо прымерзлі да зямлі. Некаторыя высякалі з лёду сякерай, гэта ўскладняла работу. З пачатку працы на “катках” мы яшчэ ніводнага разу не атрымалі зарплаты. Нам давалі па 30 рублёў авансу на харчаванне, і з кожным тыднем доўг узрастаў.

Да 1941 года ўся Карэлія была густа пакрыта лесам, вакол шмат азёр, рэк і рачулак, а вось заселена рэдка. Нас перавялі на лесапілку на Кіндасаўскі лесапункт. Каля 40 чалавек жылі ў адным бараку, далёка ад паселішчаў, непадалёк вялікай ракі Шуі, што ўпадае ў Анежскае возера. Мне загадалі траляваць дрэва, далі сібірскага коніка з санямі. Я сцягваў спіленыя бярвёны ў кучу, потым іх на спецыяльных вазах везлі да ракі і сплаўлялі. Мой гняды конь з белай стралой на галаве аказаўся вельмі паслухмяным і працавітым. Яму не падагналі хамут, і ўсе грудзі былі нацёртыя аж да крыві. Калі цягнуў сані, яму балела, і таму я ніколі не накладваў поўныя. З-за гэтага і норму сваю выконваў толькі на 75-80 працэнтаў. Меў самы горшы паказчык, на што і звярнуў увагу майстар. Тады я паказаў яму раны ў каня і сказаў, што не буду яго мучыць. Спачатку трэба вылечыць, падагнаць хамут, і толькі так я змагу вырабіць норму.
НЕ ВАЯВАЛІ, ДЫК БУДАВАЛІ
Не ведаю, які лёс напаткаў далей каня, да якога я так прывязаўся, бо 22 чэрвеня 1941 года пачалася Вялікая Айчынная вайна. Раніцай мы толькі прыступілі да працы, як вярхом на кані прыскакаў адзін з майстроў і крыкнуў: “Канчай работу, немцы напалі на нашу краіну!” Спачатку мы ўсе аслупянелі, а потым пачалі варочацца ў барак. Там упакавалі рэчы і на лодцы пераправіліся праз раку Шую. Пешшу па лясной дарозе каля дзесяці кіламетраў ішлі да раённага цэнтра Пражы. Ішлі невялікімі групкамі па 3-4 чалавекі, абмяркоўвалі, які лёс нас чакае. У Пражы засяліліся ў інтэрнат, нас пакармілі, там і чакалі далейшых распараджэнняў.
На наступны дзень з’явілася вайсковая камісія, сем хлопцаў з валожынскай групы мабілізавалі ў Чырвоную Армію. Астатніх павезлі ў пасёлак Сіапсія, дзе  загадалі наразаць своеасаблівыя цуркі з бярозы для газагенератарных трактароў і грузавікоў. Праз тыдзень нас паслалі на будоўлю аэрадрома непадалёк Пражы. Працаваць давялося ў непраходных лясах. Сабралі каля 200 чалавек. Адразу пачалася інтэнсіўная работа, хоць не так проста будаваць аэрадром у густым лесе. Трэба было спілаваць і вывезці вельмі шмат дрэў, выкарчаваць пні, падрыхтаваць і зацэментаваць грунт пад самалётныя шасі. Праз тры дні работы спынілі, а людзей арганізавалі ў будаўнічыя батальёны і павезлі пад франтавую зону капаць акопы, расцягваць калючы дрот, рыхтаваць кулямётныя ўстаноўкі, рабіць супрацьтанкавыя ўмацаванні. Пасля заканчэння аднаго ўчастка нас перавозілі на другі. Часта працавалі начамі, якія на поўначы настолькі светлыя, што можна было нават газету чытаць. Найгорш нам дакучала паўночная машкара, якая лезла ў вочы, вушы, нос, рот, немагчыма было ад іх абараніцца. Аднак быў у такой рабоце і пазітыўны момант: харчаваліся мы на вайсковай кухні, атрымлівалі пяць рублёў зарплаты ў дзень, таму і змаглі вылезці з даўгоў.
Калі капаў акопы на другім участку, заўважыў маладога хлопца, апранутага ў польскі вайсковы мундзір. Пасля, калі стаяў у чарзе за ядой, вырашыў з ім загаварыць. Знайшлі калоду, селі, пазнаёміліся і пачалі размаўляць па-польску. Аказалася, што ён мой зямляк, беларус, родам з-пад Смаргоні. У 1939 годзе яго мабілізавалі ў польскую армію, паспеў паваяваць на фронце з немцамі. Дадому вярнуўся ўжо пры савецкай уладзе.
Тым часам хлопцы з нашай валожынскай групы былі мабілізаваны ў Чырвоную Армію, нас засталося толькі двое: Мікалай Касоўскі з Келевічаў, які меў толькі адно вока, і я, бо той, хто нарадзіўся ў 1923 годзе, яшчэ не падлягаў мабілізацыі. На гэтым другім участку мы будавалі супрацьтанкавыя ўмацаванні. На адлегласці 50 метраў паабапал шашы спілоўвалі дрэвы. Пілавалі на вышыні не менш за адзін метр ад зямлі, дрэва пакідалі недапілаванае, і калі яно пачынала трашчаць, папіхалі ў адным напрамку, а недапілаваныя калоды трымаліся на пні. Такая “запора” цягнулася прыкладна 100 метраў і мела шырыню 35-40 метраў. Яна на самай справе стварала вельмі моцную перашкоду для варожых танкаў. Пасля заканчэння гэтых умацаванняў людзей накіроўвалі на “будаўніцтва” іншых. Мы ж з Мікалаем Касоўскім праз тыдзень апынуліся аж у Петразаводску, зноў далучыліся да групы рабочых “Карэл-лесу”. На дварэ стаяў апошні тыдзень жніўня. Нас зноў размясцілі ў інтэрнаце па 20 чалавек і нават дазволілі пахадзіць па гораду. Бадзяючыся па вуліцах, заўважыў расклееныя паўсюдна афішы аб тым, што ў мясцовым тэатры будзе паказана канадская аперэта “Размары”. Угаварыў свайго сябра Мікалая і яшчэ аднаго беларуса пайсці яе паслухаць. Нам вельмі спадабаліся і музыка, і спевы, тым больш што аперэта была прадстаўлена на рускай мове.
НЕЗВЫЧАЙНЫ  ТАБАР-КАРАВАН
Праз некалькі дзён нас падзялілі на невялікія групы і кожнай далі сваё заданне. Нас з Мікалаем Касоўскім, пяцярых маладых хлопцаў і аднаго сталага мужчыну, якога прызначылі брыгадзірам, накіравалі ў карэльскую лясную гаспадарку. Там было шмат коней, якія стаялі без патрэбы. З-за вайны лясная праца спынілася, і з коньмі нешта трэба было рабіць. Іх вырашылі эвакуіраваць на ўсход. Нам, васьмярым, далі 32 кані, 4 павозкі, па 400 рублёў на дарогу, адпаведныя дакументы нашаму брыгадзіру. Мы павінны былі правесці коней каля Уральскіх гор аж да Пермі. Напэўна, тыя, хто загадваў гэта зрабіць, не падумалі, што мы да зімы наўрад ці паспеем. Ужо пачаўся верасень, і калі б ехалі нават дзень і ноч, усё роўна да наступлення халадоў не даехалі б. У Пермі нам абяцалі заплаціць яшчэ па 20 рублёў за суткі.
Кампанія ў нас падабралася добрая: брыгадзіра, які таксама быў беларус, звалі Іван Асіпенка, трое хлопцаў з Гомельскай вобласці, адзін з Мінскай і адзін расіянін з-пад Смаленска з польскім прозвішчам Пётр Янкоўскі. Чатыры кані мы запрэглі ў аглоблі, на чатырох скакалі верхам, астатнія былі прывязаны на пастронках. Усё гэта стварала незвычайны табар-караван. У дзень праязджалі па 15-20 кіламетраў, на ноч спыняліся, пераважна на сенажацях або выганах каля вёсак, каб і коней папасвіць, і самім нешта з’есці. Па дарозе куплялі пайкі хлеба – 600 грамаў на дзень, часам заходзілі ў сталоўкі, куплялі суп ці кашу. Пра мяса маглі толькі марыць. У дарозе, калі надаралася магчымасць, капалі калгасную бульбу, потым  вечарам варылі ў вядры на вогнішчы. З’ядалі поўнае вядро зараз. Калі пападалі на добры выган або калі ішоў дождж, маглі затрымацца на дзень і даўжэй.
Ад Выцягры (?) мы ехалі ўздоўж Беламор-канала аж да Белаазерска. З абодвух яго бакоў, а гэта прыкладна 3-4 кіламетры, былі пабудаваны лагеры, дзе жылі будаўнікі. Паколькі канал быў ужо гатовы, большасць тых лагераў пуставалі або былі заняты пад іншыя патрэбы. Я размаўляў з многімі людзьмі, слухаў іх апавяданні пра цяжкую працу на будаўніцтве, бо не было тэхнікі, толькі дзе-нідзе трактар або грузавая машына. Астатнія прылады працы – сякера, лучковая піла, кірка, лапата і тачка. Аднойчы, прачнуўшыся пасля начлегу, убачыў, што адна са старэйшых кабыл папросту не ўстала на ногі. Мы ўсе ўвасьмёх спрабавалі яе падняць. Але нічога з гэтага не выйшла. Тады паклікалі мясцовага кіраўніка калгаса за сведку. Ён даў нам даведку аб тым, што кабыла пала. Мы пакінулі яе на выгане калгаснікам і паехалі далей.
У адной мясцовасці затрымаліся каля пякарні, каб купіць нашу шасцісотграмовую пайку хлеба. Пякарня і магазін мукі побач былі не зусім звычайныя, размяшчаліся ў памяшканні былой праваслаўнай царквы. Тут я знайшоў вялікае падабенства да Віленскай катэдры і Валожынскага касцёла. “Адкуль такая раманская архітэктура на поўначы Расіі?” – задаўся я  пытаннем. Толькі званіца, якая стаяла побач, мела традыцыйны рускі стыль. Трохі далей, за Курылавам, дзе знаходзіцца вялікі манастыр-крэпасць, мы ўбачылі адну з найпрыгажэйшых цэркваў. Яна мела аж трынаццаць купалаў. Адзін – галоўны – увасабляў Ісуса Хрыста, астатнія – апосталаў. І гэта жамчужына сакральнай рускай архітэктуры была прыстасавана пад лагер, а на даху птушкі вілі гнёзды.Мікалай МАХНАЧ.
P.S.: тэкст з польскай мовы пераклаў начальнік аддзела культуры райвыканкама В. М. Адамовіч.



Добавить комментарий