ЖУРАВЫ НАД ПАГОРКАМІ

Люди и судьбы

У культурнае жыццё Валожыншчыны ў 60-80-ых гадах мінулага стагоддзя сваю лепту ўнесла народная пявуння і паэтэса Ганна Міхайлаўна Рубацкая.

Успамін пра гэту неардынарную асобу – у нарысе, які мы сёння і друкуем на старонках раённай газеты.

…Неяк самі сабой усплылі ў памяці словы народнай песні, год пяць таму назад пачутай на Палессі ад старой песельніцы Аўдоцці Клеўжыц:

…ўсе палі засеяны

І жыты ўруніліся.

Уруніліся, уруніліся, уруні… – паўтарала памяць, і раптам падумалася, што гучаннем сваім словы гэтыя, гукі, што іх высноўваюць, нечым напамінаюць развітальнае курлыканне журавоў.

Тым часам паказаўся і Валожын. Дзіўна размешчаны гэты гарадок. Можа, ні адно беларускае мястэчка, ні адзін горад не паложаны так нязвычна. З усіх бакоў акружылі яго ўзгоркі: толькі пакатыя спіны іх віднеюцца ды далей лініі іхніх абрысаў, што пераходзяць адна ў адну, збліжаюцца, перасякаюцца, разбягаючыся зноў. А сам гарадок усёй сваёй, напэўна, старажытнай часткай споўз у лог, даліну. Здаецца, старажытнай, бо якраз той, што легла ўздоўж Валожынкі, рэчкі цяпер невялічкай, але калісь, відаць, не малой, мяркуючы па яе шырокім ложы-рэчышчы.

З прасторнай цэнтральнай плошчы ды з усіх вуліц на захад ад яе ў прасветах паміж дамоў відаць палявое атачэнне горада са стужкамі сцежак і дарог на пакатых схілах узгоркаў. Здаецца, так і хлынуць адтуль песні жаваранкаў…

Сучасны горад смялей памкнуўся ўгару, на ўзгоркі, адкуль шырэй расхінаецца далягляд. І ўсё ж значная частка горада застаецца доле, сваімі гародчыкамі, вокнамі дамоў даверліва выглядаючы на галоўную вуліцу, праз якую з даўніх часоў праходзіў шлях з Вільні ў Мінск і якая была часцінкай гэтага, некалі вельмі доўгага і нялёгкага шляху. Валожын і ўзнік калісь як перавалачны пункт на гэтым старажытным гасцінцы. З часам тут асела шмат рамеснага і гандлёвага люду… Але пачатак горада, даўнія часы яго – за стагоддзямі. Сённяшні Валожын скінуў векавую местачковую дрымоту, год ад году маладзее, разбудоўваецца, хораша зелянее сваімі маладымі і старымі прысадамі.

Да сустрэчы з Ганнай Рубацкай, што жыве тут, рыхтаваўся нецярпліва. Асабліва з таго часу, як пачуў з магнітафоннай стужкі яе голас, шчыры, пранікнёны, мацярынскі. І цяпер проста з дарогі, адно забег у гасцініцу запэўніць начлег, адправіўся шукаць спявачку.

Там, дзе вуліца бярэцца пад гару, каб зараз жа выбегчы за горад прасторным шасэ-гасцінцам на Мінск, у глыбіні падворка, за рослымі яблынямі схавалася хата Рубацкіх. На цеснаватым падворку, зарослым з бакоў маліннікам і засыпаным цяпер пажоўклым лісцем, было ціха. У задуме стаялі старыя вязы. Дзверы былі замкнёны. Я штурхнуў лёгкія весніцы і прайшоў на гарод. Там наворвалі бульбу. Дзесь з канца доўгіх барознаў паднялася жанчына і пайшла мне насустрач. Ад супрацоўнікаў Інстытута Кастуся Цвіркі і Анатоля Фядосіка, якія месяцы тры таму, у часе летняй экспедыцыі, запісвалі песні Ганны Рубацкай, я крыху ведаў пра яе. Трохі чуў пра спявунню і ад яе землякоў, калі збіраў фальклор у ваколіцах Налібоцкай пушчы, пад Румам. Запісаў нават ад іх некалькі гумарыстычных вершаў, складзеных Ганнай Рубацкай. І цяпер у жанчыне, што, устаўшы з зямлі, нетаропка ішла насустрач, пазнаваў яе. Нестарая як на равесніцу стагоддзя. З адкрытым ясным абліччам, якое хораша ажывіла ўсмешка, калі сказаў, што прыехаў забраць апошнія, яшчэ не адданыя ёю песні. Запрасіла ў хату. Селі пры акне. Адкінула хустку на плечы, спыталася, дзе спыніўся. Пагаварылі  збольшага, дзеля знаёмства. Ганна Міхайлаўна пагадзілася з тым, што лепш прыйду вечарам у зручнейшы час.

Пакружыў па горадзе. Зайшоў у Дом культуры, дзе дзяўчаты жылі клопатам пра суботнік, пра паездку на копку бульбы.

Паміж слоў дзесь сказаў, чаго прыехаў, “О, Рубацкая ў нас актывістка! Спявае народныя песні, свае вершы чытае з эстрады”, – жыва адазвалася маладзенькая загадчыца клуба.

Зноў блукаў па гарадку, па самых далёкіх і глухіх яго вулачках, узбіраўся на пагоркі за аколіцай, каб пільней угледзецца ў аблічча гэтай зямлі, пацешыць вочы яе краявідамі. А з галавы ўсё не ішла думка, як расхінуць свет песень Рубацкай, увайсці ў яго і выказаць такім, які ён ёсць, проста, натуральна.

Увечары мы пачалі з перажытага. Ганна Міхайлаўна вярнулася памяццю спарэй, як на паўвека назад, у свае маладыя гады, у вёску Жураўцы. Ціхім ручайком з лясной, чамусьці заснежанай стараны гучаў яе голас, расказ.

– У дзяцінстве жывеш радасцю чакання. Чакалі дзядулю з рынку. Ён вазіў у Смаргоні прадаваць сані, бочкі, барылкі і назад варочаўся заінелы, чырванашчокі, з вязанкай баранак, а часам з абноўкай унучцы: бліскучымі боцікамі, крамнай сукеначкай. Чакалі брата, які вучыўся ў Маладзечне ў настаўніцкай семінарыі і прыязджаў на святы нейкі новы, цікавы, незвычайны. Да трывожнага радасна было чакаць набліжэння свят, калі ўсё жыццё раптам абнаўлялася. Бацька знікаў тады на дасвецці і прыносіў з рэчкі, з бучоў, санлівых лінькоў і трапятлівых срабрыста-зеленаватых шчупакоў. Маці завіхалася ля печы, у якой весела шугала полымя. З надыходам вечара садзіліся за ўрачыстую вячэру. Спаважна браліся за стравы старэйшыя. Бацька з дзедам гаварылі пра зорнае неба і яшчэ нейкія добрыя знакі на ўраджай. А потым у ціхае сіняе сутонне ночы ўрывалася песня калядоўшчыкаў.

Яшчэ болей жадна была моладзь веснавым святам. Чакалі іх, як самой вясны, нецярпліва прадчуваючы чагось вялікага, як свет, незвычайнага. Рыхтаваліся загадзя. Потым на самым вялікім гумнішчы хлопцы ўкопвалі слупы, з пянькі вілі моцныя доўгія вяроўкі – рабілі калыску-арэлі. Майстравалі лаўкі, каб было дзе пасядзець. З песнямі

Шуміць, гудзе – вясна ідзе,

Шчасце, радасць людзям нясе…

гойдаліся высока: аж кулялася ў вачах рухомае блакітнае красавіцкае неба.

Увечары, толькі запальваліся першыя зоркі, пачыналі хадзіць валачобнікі:

Ой, барамі сасновымі,

Віно да віно зялёнае,

Ой, палямі жытнёвымі,

Віно да віно зялёнае.

Ідуць, гудуць валачэўнікі,

Гукаючы, спяваючы,

Слаўнага двара шукаючы,

Паню гаспадыньку вітаючы…–

аб’яўляліся адны. І нібы неслі з сабою рэха тых бароў, пошум тых жытоў, адкуль прыйшлі, – з краіны лета, будучыні. Пачыналі спачатку адараць песняй гаспадара, усяляк падвышаючы яго:

Добры вечар, пане гаспадару,

Да віно ж, віно зеляно.

А ці дома, пане гаспадару?

Да віно ж, віно зеляно.

Хоць і дома – не акажацца,

Да віно ж маё зеляно,

У новай каморы прыбіраецца,

Да віно ж маё зеляно;

Абувае боты шаўровыя,

Надзявае шубу сабалёвую,

Кладзе шапку бабровую,

Папяразвае пояс ясен месяц,

Вядзе каня варанога,

Кладзе сядло залатое,

Едзе ў поле жыта аглядаці,

Жыта аглядаці,

Ці будзе што жаці.

Наступны гурт валачобнікаў нёс гаспадару сваю песню. І яна была пра жыта – гэты асноўны клопат земляроба, яго надзею, апору і гордасць. А як высвечвала новая песня гэту прастору працы і мары даўнейшага селяніна:

У нядзельку ранюсенька,

Да віно ж, віно зялёнае,

Узышло сонца яснюсенька,

Да віно ж, віно зялёнае,

Асвяціла лясы, бары,

Да віно ж, віно зялёнае,

Лясы, бары, роўнае поле,

Да віно ж, віно зялёнае,

Роўнае поле, жыта ядраное,

Да віно ж, віно зялёнае,

У коласе, як у волаце,

Віно ж, віно зялёнае,

У корані, як у чыстым срэбры,

Віно ж, віно зялёнае,

Пане гаспадару, выпраў жану,

Выпраў жану жыта жаці

І з сярпочкам залаценькім,

І з сыночкам маладзенькім…

Услухоўваючыся сягоння ў гэтыя песні, міжволі думаеш: “А што адчуваў і як адчуваў сябе той далёкі селянін, твой прашчур, слухаючы іх? Шырэў яго дух? Узносіўся сэрцам, думкай ён над невясёлай будзёншчынай свайго жыцця? Мог уявіць сябе на момант прыгожым, убраным як баярын, а плён працы сваёй, жытняе поле – у найвялікшай красе? Зраўняцца ў думках з тымі, хто стаяў над ім, і ўзнесціся над імі, сваімі панамі, валадарамі? Узнесціся, каб сцвердзіць сваё чалавечае працоўнае права, права стваральніка хлеба, дабра, жыцця?”

Ганна Міхайлаўна слухае крыху змененую магнітафонам сваю песню, шырэй адкінула на плечы хустку, схіліла задуменна галаву. На маю просьбу вяртаецца да ўспамінаў, звязвае перарваную ніць расказа. Яшчэ не забыцца часу сенакосу, купальскіх вянкоў, дажынкавай пары, калі вечарам, пасля тамлівай працы за сярпом, збіраліся хлопцы і дзяўчаты на ўзмежку каля вёскі і да глыбокай ночы спявалі “жніво”. І зноў пра сваё. Калі ж не было чаго чакаць ці даводзілася чакаць вельмі доўга, дзеўчынёхай, бывала, выбягала да слупоў з правадамі і, прыклаўшы вуха да каторага, слухала, як яны гудуць. Здаецца, чула далёкі-далёкі свет, дзе шмат усяго цікавага, таемнага. І не толькі слухала нашаптанае гэтымі слупамі-самагудамі з нацягнутымі на іх струнамі-правадамі. Аднойчы сама адправілася ў той далёкі свет, куды яны клікалі, шырока ступаючы адзін за адным. Тады ўжо ішла германска-руская вайна. Брат Андрэй пасля семінарыі аказаўся ў Пецярбургу ў школе прапаршчыкаў. У пачатку 1916 года скончыў школу і быў пасланы ў Пецяргоф. Вучыў салдат. Паехала да яго і да сяброўкі, якая выйшла туды замуж. Божа, што за горад! Ну, тады маладая была. А і цяпер, на схілку гадоў пабывала ў ім. Што за хараство! Не тоўпіцца ў вочы. Прайду колькі вуліцай, пасяджу, сцішуся, зажмуруся, каб перад вачыма зноў прабегла ўбачанае, і далей іду, углядаюся… Ганна Міхайлаўна на момант задумалася, і мне светла прыгадалася, як за час кароткіх пабывак у гэтым горадзе не пакідае настрой ціхай святочнасці, спакойнай урачыстасці. “Калі паслужыць здароўе і збяру лішнюю капейчыну, паеду яшчэ”, – кажа спявачка пасля маўчання.

– Першы раз, у тую вайну, прабыла там паўгода. Брат нават быў прыстроіў мяне на ваенны завод. Начынялі гільзы ад снарадаў карцеччу… Але як толькі фронт пасунуўся пад Валожын, маці занепакоілася, стала патрабаваць дахаты. З таго часу і засталася ў вёсцы. Жылі ў Жураўцах, а замуж вышаўшы – у Яцкаве. Аж да 1943 года, калі аднаго дня нямецкія карнікі пусцілі з дымам нашы хаты і ўвесь набытак.

– Ды, мусіць, чулі самі, раз былі ў Белакорцы, Яцкаве, як нам тут далася ў знакі вайна.

Сапраўды чуў многа страшнага. І тут і ў іншых мясцінах, дзе толькі давялося прайсці ўслед за песняю. Цяжкая, трывожная памяць апошняй вайны ўсё яшчэ неадступна ідзе за намі па роднай зямлі…

Ганна Міхайлаўна схіліла галаву, думаючы нешта сваё, і мне здалося, што будзе дарэчы цяпер спытаць, як напісалася яе песня пра маладога байца, якую музыкай акрыліў самадзейны кампазітар з Маладзечна. Гісторыя аказалася простай, як і немудрагелістыя словы песні. Яны расказваюць пра магілу ў полі, у якой пад чырвонаю зоркаю спіць вечным сном скошаны варожай куляй юнак. Снуюцца неспакойныя думы маці байца, чакае сына з вайны набалелае матчына сэрца. Сюжэт не новы, словы звычайныя, але не бракуе ім шчырасці, душэўнага цяпла. Той шчырасці, непасрэднасці пачуцця, што і ў песнях народных, якія ідуць з Ганнай Міхайлаўнай праз усё жыццё. Ідуць з маладых, нават падлеткавых гадоў. Калі на другі дзень, дабіраючы ўжо да сотні песень Ганны Міхайлаўны, пацікавіўся, ад каго пераняла спявачка іх, убачыў, як раптам сышоў з аблічча яе одум і на ім шэрыя вочы зноў зажылі даўнімі перажываннямі.

– А ведаеце, на начлезе. Спявалі іх там як нідзе. І пары гэтай чакалі – не маглі дачакацца. Ранняй вясной, толькі пырсне першая трава і апранецца лістом лес, вядзём на начлег коней. Бывала, пачне вечарэць, ужо прыслухоўваешся, ці едуць начлежнікі. Вуздзечка пад рукою, і кулём бяжыш да хлява. Добра было тым, у каго няшмат ахвотнікаў ехаць на начлег. А дзе два-тры – ледзь не біліся за вуздзечку: конь жа адзін. На месца начлегу ехалі доўга лесам і ўсю дарогу спявалі. Спявалі і танцавалі і пры начлежным агні, аж пакуль не пачынала займацца світанне. Тады на якую гадзіну заплюшчвалі вочы. Часам пры агні чыталі вершы.

Вечаровым лясным рэхам адгукаюцца песні Ганны Міхайлаўны. Розныя яны. Услухаешся – бачыш карагод моладзі:

Сонейка! Да ў нашым сяле тры вуліцы,

Сонейка!

Сонейка! У адной вуліцы ружа лялее,

Сонейка!

Сонейка! У другой вуліцы рамон бялее,

Сонейка!

Сонейка! У трэцяй вуліцы крапіва млее,

Сонейка!

Мелодыя павольная. Голас спявачкі задумлівы. З лёгкай скаргай дзесь у глыбіні самога тону песні, яе душы. Хоць у словах малюнкавасць, акварэльная празрыстасць:

Сонейка! Ружа лялее – то дзевачкі.

Сонейка!

Сонейка! Рамон бялее – то малойчыкі.

Сонейка!

Сонейка! Крапіва млее – то малодачкі.

Сонейка!

І тонам жальбы ўсмешка хлопца, пажылога дзецюка, які адказвае дзяўчатам на насмешлівае і ненасмешлівае пытанне:

Чаму, Яначка стар, не жэнішся,

Прыйдзе зімачка – дзе ты дзенешся?

Словы смяюцца, словы з прышчурам разумных і добрых вачэй, а голас песні светла-журботны:

Як мне жаніцца – ячмень на ніўцы,

Ячмень на ніўцы, хмель на тычынцы.

Восені прыжду – ячменю нажну,

Хмелю нашчыплю – піва навару,

Піва навару – дзевак напаю,

Прыгажэйшую за сябе вазьму.

Песні для спявачкі – усе роўныя і дарагія, як для маці дзеці. Ганна Міхайлаўна не вылучае іх. Проста схіліць на момант галаву, спытае: “Можа, гэту? Увесну, палотны белячы, яе спявалі”, і паплыла мелодыя крыху ўзрушаная і нечым трывожная. Потым звініць, плыве больш працяжнае і задуменнае “лета”, крыху меланхалічная з одумам “восень”. Восеньскія (яны свае тут на Валожыншчыне) – усе ў прадчуванні змены дзявочага лёсу, неспакойным чаканні новага. Узрушанае

чалавечае сэрца чуйна лавіла перамены ў прыродзе, бо яны, гэтыя перамены, былі нечым суладныя яму:

Чаго, лосейка, чаго, сівенькі,

Ты к сялу прыбягаеш?

Ці ты, лосейку, ці ты, сівенькі,

Цяжкую зіму чуеш?

– Ой, хоць цяжкую, хоць не цяжкую, –

Не будзе, як лецечка.

Я ўлетку хаджу – травіцу скубу,

А зімой – ні былінкі.

Чаго, дзевачка, чаго, малада,

Ты к сталу прылягаеш?..

Пад той жа працяжны, задуменны восеньскі матыў наракае дзяўчына на бацькоў, што так лёгка з ёю расстаюцца. І выказана ў гэтым нараканні, лёгкім, больш падобным на папрок, усё жыццё дзявочае:

Ой, у садочку, у халадочку

Салавейка шчабеча,

А ў новым ганачку

У залатым крэслечку

Дзевачка касу чэша.

Ой, чэша, чэша, перабірае

І з мамачкай размаўляе:

– Мамачка мая, родная мая,

Чым я стала няміла,

Ці я ў цябе, мая мамачка,

Верненька не рабіла:

Тонка не прала, звонка не ткала

І беленька не бяліла?

Ці табе мілей, мая мамачка,

Зятняя гарэлачка?..

Дзесь шапоча-гаворыць бяроза з лістом аб хуткім расставанні, пытае клён у ветра, куды ён коціць яго лісце, шумяць прыдарожныя кусты. Дзесь згубілася, растала ў небе над лесам жураўліная песня. Грахоча масток над празрыстай па асенняму рачулкай. Па ім імчаць, пазвоньваючы шаргунамі, імклівыя коні вясельнікаў. І гэта ўсё не за трыдзевяць зямель, не за далеччу гадоў, а тут, побач з табой: у зрокавай памяці спявачкі, словах яе песні, а значыць, і ў нас перад вачыма.

Вяселле з песень, даўняе беларускае вяселле – у ім ўсё, як і ў жыцці: і радасць, і слёзы, і трывога, і надзея, парада-засцярога і жарт, смех і пацеха, весялосць і задума.

Арсень ЛІС.

(Працяг будзе).

 

p



Добавить комментарий